​مقالات و مصاحبه ها

مقالات و نمایشنامه ها

تاریخچه سینمای کودک و نوجوان در ایران

سینمای کودک و نوجوان در ایران، فراز و نشیب‌های بسیاری را از سر گذرانده و با توجه ویژه‌ای که در برخی دوره‌ها به آن شده، توانسته فیلم‌های ماندگاری خلق کند. در زیر مروری بر تاریخچه آن داریم:

آغاز ناهموار (دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰)
- در این دوره، سینمای کودک به معنای واقعی وجود نداشت. فیلم‌هایی مانند "طوطی" (۱۳۲۸) یا "گلنار"(۱۳۳۵) با حضور کودکان ساخته شدند، اما اغلب برای جذب خانواده‌ها به سینما یا استفاده از سوژه‌های احساسی بودند.
- کودک بیشتر به عنوان یک "شیء نمایشی" یا عامل دلسوزی در فیلم‌های ملودرام بزرگسالانه ظاهر می‌شد.

نقطه عطف و تولد (دهه ۱۳۵۰)
- این دهه، دوره طلایی آغازین سینمای کودک ایران است.
- کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (تاسیس ۱۳۴۴) نقش مهم‌ترین بازیگر را ایفا کرد. با تاسیس واحد فیلم، از فیلمسازان بزرگ آن زمان دعوت کرد تا برای کودکان فیلم بسازند.
- آثار شاخص این دوره:
    - "رهایی" (۱۳۵۰) ساخته فتح‌الله منفردزیابی (اولین فیلم بلند کانون)
    - "مشق شب" (۱۳۵۱) و "کلاغ" (۱۳۵۶) ساخته بهرام بیضایی
    - "سفر سنگ" (۱۳۵۶) ساخته مسعود کیمیایی
    - "دونده"(۱۳۵۳) ساخته امیر نادری (که نگاهی عمیق به دنیای کودک داشت)
- این فیلم‌ها کودک را به عنوان سوژه‌ای مستقل با دغدغه‌ها، رؤیاها و چالش‌های خودش جدی گرفتند.

رنسانس و شکوفایی (دهه ۱۳۶۰)
- پس از انقلاب، با توجه به اهمیت نسل جوان، جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۶۱ در اصفهان پایه‌گذاری شد. این رویداد، موتور محرک اصلی رشد سینمای کودک شد.
- کانون پرورش فکری همچنان پیشتاز بود و فیلمسازان جدیدی ظهور کردند.
- مهم‌ترین چهره‌ها و آثار:
    - محمدرضا هنرمند: با فیلم‌هایی مانند "کودک و استثمار" (۱۳۶۳) و "بچه‌های آسمان" (۱۳۶۴).
    - داریوش مهرجویی: "مدرسۀ موش‌ها" (۱۳۶۵) که تبدیل به یک اثر کالت شد.
    - احمدرضا درویش: "شیرین و فرهاد" (۱۳۶۶).
    - ابراهیم فروزش: "روزی که هوا ایستاد" (۱۳۶۶).
- در این دهه، مضامین ارزشمند اخلاقی، اجتماعی و دفاع از مظلوم در قالب داستان‌های کودکانه ارائه شد.

تثبیت و تنوع (دهه ۱۳۷۰)
- سینمای کودک به پختگی رسید و ژانرها متنوع‌تر شدند (کمدی، ماجراجویی، فانتزی).
- تجاری‌تر شدن نسبی سینما و جذب مخاطب گسترده‌تر.
- آثار شاخص:
    - "خانه دوست کجاست؟" (۱۳۶۶) و "زیر درختان زیتون" (۱۳۷۳) عباس کیارستمی (که نگاهی جهانی به کودک داشتند).
    - "باشو، غریبه کوچک"(۱۳۶۵) بهرام بیضایی.
    - "دزد عروسک‌ها" (۱۳۶۷) محمدرضا هنرمند.
    - "قاصدک" (۱۳۶۹) و "کیسه برنج" (۱۳۷۶) مجتبی راعی.
    - "سیب" (۱۳۷۷) سامان سالور.
- جذب فیلمسازان نامدار برای ساخت فیلم کودک مانند داریوش مهرجویی با "لیلا" (۱۳۷۵).

فراز و فرود (دهه ۱۳۸۰ به بعد)
- از دهه ۱۳۸۰ به بعد، با کم‌رنگ‌تر شدن نقش کانونو تغییر سیاست‌های حمایتی، سینمای کودک با چالش‌هایی مواجه شد.
- رقابت با انیمیشن‌های خارجی و شبکه‌های تلویزیونی و ماهواره‌ای، وضعیت را پیچیده‌تر کرد.
- آثار موفق این دوره اغلب ترکیبی از **کودک و خانواده یا فانتزی‌های جذاب** بودند:
    - "کودک و سرباز" (۱۳۸۸) ساخته رسول صدرعاملی.
    - "هیوا" (۱۳۷۷) و "آواز قو" (۱۳۸۸) رسول ملاقلی‌پور.
    - "چشم انداز هند" (۱۳۸۶) و "پرونده ۵۲" (۱۳۹۱) محمدعلی باشه‌آهنگر.
    - "اشک سرما" (۱۳۹۶) محمدرضا زهتابی.
- در سال‌های اخیر، انیمیشنجایگاه قدرتمندی یافته است (مانند مجموعه "شاهزاده روم" و فیلم‌هایی مانند "فیلشاه").

ویژگی‌ها و چالش‌های امروز
- نگاه غالب: اغلب فیلم‌ها مخاطب دوگانه(کودک و بزرگسال) دارند و از نماد و استعاره زیاد استفاده می‌کنند.
- چالش‌ها: کمبود بودجه، نبود شبکه توزیع مناسب، سیاست‌گذاری‌های ناپایدار و رقابت با سرگرمی‌های دیجیتال.
- فرصت‌ها: وجود استعدادهای جوان فیلمسازی و علاقه‌ی جامعه به داستان‌های اصیل ایرانی.

جمع‌بندی
سینمای کودک و نوجوان ایران با پشتوانه‌ای غنی از دهه ۱۳۵۰ به بعد، توانسته آثاری ماندگار و انسان‌محور خلق کند که گاه مرزهای ایران را درنوردیده‌اند. سلامت و شکوفایی این سینما مستلزم حمایت هوشمندانه، شناخت نیازهای نسل جدید و تولید محتوای جذاب و باکیفیت است. این سینما نه فقط برای سرگرمی، که آینه‌ای برای شناخت دنیای پیچیده کودک است.