​مقالات و مصاحبه ها

تهران- ایرنا- مرضیه برومند، فیلمنامه‌نویس و پیشکسوت سینما، تئاتر و تلویزیون گفت: همیشه به نویسنده سفارش‌دهنده هستم، فیلمنامه آماده نساخته‌ام و در همه مراحل نگارش با فیلمنامه‌نویس همراه بودم.
به گزارش خبرنگار سینمایی ایرنا، مرضیه برومند عصر پنجشنبه (۲۵ اردیبهشت) در نشست ادبیات کودک؛ رویای شیرین از مجموعه نشست‌های کتاب و سینما در سران هنرگان سی‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، با محوریت ارتباط کتاب و سینما از حیث اقتباس اظهار داشت: من کلا وارد حیطه تئاتر، بعد تلویزیون و سینما شدم تا دغدغه‌های خودم را مطرح کنم، ارتباط آدم‌ها بهتر و ناهنجاری‌ها برطرف شود. من از زمان دبستان به تئاتر، نمایش و ادبیات وارد شدم. اعتقاد دارم همه چیز باید سرخوشانه باشد، بیننده عبوس با اثر من برخورد نکند.
او ادامه داد: سریال همه بچه‌های من در زمان خودش کمتر دیده شد اما همچنان این کار را در ایران و خارج از کشور می‌بینند. حتی یک خانم ارمنی وویسی داده بود که این کار برای من تراپی است. من همیشه به نویسنده سفارش‌دهنده هستم. من فیلمنامه آماده را هرگز نساخته‌ام. در همه مراحل نگارش با فیلمنامه‌نویس بودم. چون فیلمنامه‌نویس باید از فیلتر من رد شود، من باید بنویسم که بسازم.
برومند گفت: در واقع مربای شیرین به من تحویل شد. وقتی از من خواستند شهر موش‌های دوم را ساختم بسازم روی آن غیرتی شدم و ۳۰ سال بعد آن را ساختم. فرهاد توحیدی مربای شیرین را نجات داد.
این پیشکسوت سینما ، تلویزیون و تئاتر همچنین گفت: مربای شیرین اصلا اکران نشد و در جشنواره کودک اصفهان پخش شد و به آن جایزه ندادند، چند سال اموال مربای شیرین توقیف شد. دو فیلم مربای شیرین و دربدرها که اگر زمان ساختن پخش می‌شد، بهتر دیده می‌شد.
وی افزود: مربای شیرین دستمایه‌ای شد که بتوانم یکی از بهترین‌ کارهایم را بسازم.
او همچنین از نویسندگان جوان خواست منطبق بر شرایط روز کودکان برای آنها بنویسند تا تاثیرات درستی روی بچه‌ها در میان تمام ناهنجاری‌ها بگذارد. زیرا بر رعایت مسائل اخلاقی، مسائل روز جامعه بسیار مهم است.
وی تاکید کرد: اثری نمی‌بینم که زمینه کار اقتباسی را داشته باشد. باید دست‌مایه داشته باشد تا ما بتوانیم از آن استفاده کنیم.
رویای شیرین؛ اثری متفاوت از دیگر کارهای کرمانی
فرهاد توحیدی هم گفت: سینماگران بزرگ همگی امضا دارند. آلفرد هیچکاک هم با فیلمنامه‌نویسان بزرگی کار کرده است اما فیلم به نام هیچکاک شهره پیدا کرده است. درونمایه، احساس و معنایی است که در هر تماشاگر ایجاد می‌شود.
اگر مرضیه برومند کتابخانه هدهد را می‌سازد برای این است که در زندگی خود به کتاب وابسته است و به محیط زیست احترام قائل است. این، زیست فیلمساز است و در هنرش تجلی پیدا می‌کند. بحث اقناعی است. فردی که پای حرفای خود می‌ایستد و ایده‌های براندازانه ندارد. خیلی می‌خندد و خیلی هم می‌خنداند.
توحیدی ضمن تشریح روند کاری خود در فیلمنامه نویسی و اینکه با خط خودش می‌نویسد اظهار داشت: قبل از دعوت به پروژه هوشنگ مرادی کرمانی، فیلمنامه نوشته شده بود. رویای شیرین اثری متفاوت از دیگر کارهای مرادی کرمانی بود. قهرمان در ادبیات ما معادل پروتاگونیست است و در ادبیات سینمایی بار مثبتی دارد. قهرمان معمولا از تماشاگر بالاتر است.
وی ادامه داد: توانایی‌هایی دارد که بالاتر از تماشاچی است. برخی قهرمان‌ها شبیه مردم عادی هستند و همزات‌پنداری می‌کنند و وقتی خودش را در آن موقعیت می‌بیند ارتباط برقرار می‌کند. برخی قهرمان‌ها هم سطحی پایین‌تر از سطح تماشاگر است. مثل قصه‌های مجید که نگاه تماشاگر به آن، از حیث حمایتی است. بخش دیگر هم از قهرمان‌ها هستند که قابل دوست داشتن هستند اما به نوعی ضدقهرمان که در اینجا قهرمان فیلم محسوب می‌شوند.
در فیلم‌های ایرانی دو دسته آخر را بیشتر می‌بینیم. قهرمان‌های حمایتی خیلی جنبه کار دارند. کارهای سینمایی مرضیه برومند در آمیزه‌ای از سه جریان پوشش می‌شوند. ایده موزیکال بودن در کارهای برومند ایده خودش است.
سی‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران از ۱۷ اردیبهشت آغاز شده و تا ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ با شعار «بخوانیم برای ایران» در محل مصلای امام خمینی (ره) ادامه خواهد یافت. هم‌زمان با برگزاری بخش حضوری نمایشگاه کتاب ۱۴۰۴ تهران، بخش مجازی نمایشگاه نیز در سامانه book.icfi.ir امکان خرید غیرحضوری کتاب را برای علاقه‌مندان فراهم کرده است.َ

مرضیه برومند

مصاحبه

خاطره‌های شنیدنی مجید قناد در مراسم بزرگداشتش

تهران- ایرنا- مجید قناد در مراسم تجلیل خود با روایت خاطره‌های شنیدنی از دوران فعالیتش برای کودکان سخن گفت.
به گزارش ایرنا، بزرگداشت مجید قناد، هنرمند باسابقه عرصه هنرهای نمایشی در سالن استاد ناظرزاده تماشاخانه ایرانشهر برگزار شد.
در ادامه این مراسم قطب الدین صادقی، نویسنده، کارگردان و مدرس تئاتر ضمن ابراز خشنودی از برگزاری مراسم بزرگداشت مجید قناد بیان کرد: «من از اینکه امشب از مجید قدردانی می‌شود به شوق آمدم. برای اینکه جامعه ما جامعه بی‌وفایی است و خیلی بد همدیگر را دوست داریم. ما یک خانواده‌ایم حق نداریم از هم بی‌خبر باشیم.»
او ادامه داد: در گذشته گروه‌های نمایشی یک خانواده بودند. مولیر با خانواده‌اش تئاتر کار می‌کرد حتی اسکویی‌ها در ایران، ابتدا تئاتر را از خانواده‌شان شروع کردند. گروه‌های نمایشی همدیگر را مثل یک پیوند خونی دوست دارند. ما این را نیاموختیم بدبختانه عرضه کم و تقاضای زیاد و سیاست‌های غلط برخی مدیران همه را در مقابل هم قرار داده است. هیچکس به ما نیاموخته چقدر به یکدیگر نیازمندیم.

این هنرمند افزود: ژان پل سارتردر فلسفه اگزیستانسالیستی خود می‌گوید جهنم دیگران هستند برای اینکه آنها با داوری‌های خود از ما تصویر بدی می‌سازند که ای بسا همه عمر می‌کوشیم این تصویر را تغییر دهیم و نمی‌توانیم. از سوی دیگر دکارت می‌گوید من می‌اندیشم پس هستم یعنی تمام هویت انسان در فردیت معنا می‌شود در حالیکه اینگونه نیست. من سخن هر دو را بر نمی‌تابم چراکه بدون وجود دیگری ما قادر به هیچ کاری نیستیم.

صادقی گفت: ما در تئاتر آموختیم که این هنر کاری منسجم و گروهی است و اگر نتوانیم این ارزش‌های کاری را وارد زندگی روزمره کنیم به چه کار می‌آید. مهم این است تمام این اصول را وارد زندگی کنیم. اساس زندگی ما در این اعتراف صادقانه به وجود دیگری است. قدر هم را بدانیم. همدیگر را دوست داشته باشیم.

او با بیان اینکه موسسه سفیران صلح صحنه آموخته چگونه مجید قناد را دوست داشته باشد و آن را به ما منتقل کند، افزود: مجید قناد یک نمونه است. همه ما عضو یک خانواده هستیم که باید بیاموزیم در کنار هم باشیم.
در دنیا به اندازه کافی برای همه جا هست و هیچکس جای دیگری را تنگ نکرده است. هرکس قدمی جلو رفته علاوه بر استعداد در پرتو خلاقیت و زحمتی است که می‌کشد. من سعادت این را داشتم که هم معلم و هم استاد راهنمای مجید قناد باشم و خاطره دوستی را از سال ۶۴ با مهر و صمیمت تمام در دل و جانم حفظ کردم.
به مجید قناد و موسسه سفیران صلح صحنه درود میفرستم که بانی این مجلس شدند تا کمی با هم حرف بزنیم و یکدیگر را در نور و روشنایی و معرفت هنر ببینیم.»

در ادامه پس از پخش تصاویری از برنامه‌های کودکی چون «از مدرسه تا مدرسه» با حضور ناصر آقایی، قطب‌الدین صادقی، رضا مهدیزاده، جواد انصافی، علی فروتن و نیکی نصرآبادیان کوچک‌ترین عضو موسسه صلح ایران از مجید قناد به پاس سال‌ها فعالیتش تقدیر شد.

مجید قناد در میان تشویق‌های مداوم و ایستاده حاضران روی سن حاضر شد و گفت: خدا را برای این همه خوبانی که اطرافم هستند و من را راهنمایی کردند تا اکنون اینجا باشم، شکر می‌کنم. من چیزی از خود نداشتم. ۷ ساله بودم که پدرم از دنیا رفت و مادرم مرا بزرگ کرد. دوست داشتم بچه‌ها خوشحال باشند و به همین دلیل کار کودک را انتخاب کردم.

وی ضمن قدردرانی از مادر و خانواده و تمامی همکاران خود ادامه داد: عزیزان زیادی همراه ما بودند تا در تلویزیون که آن زمان تنها ۲ شبکه داشت، گروه کودک را راه بینداریم‌ و همه تلاش کردیم تا بچه‌ها را شاد کنیم. من در این مسیر تنها نبودم.
قناد با بیان محدودیت‌های برنامه‌های تلویزیون در دهه‌ ۶۰ افزود: اکنون به راحتی می‌شود شلوار جین پوشید ولی آن زمان نزدیک بود مرا به خاطر یک شلوار جین توبیخ کنند. ما برای اینکه رنگ را به تلویزیون
بیاوریم به مناسبت دهه فجر پیشنهاد کردیم بچه‌ها با لباس محلی به برنامه بیایند و به این شکل رنگ وارد کار کودک شد.

این هنرمند باسابقه گفت: در مقطعی، تنها به دلیل اینکه بچه‌ها در برنامه دست می‌زدند، از پخش برنامه جلوگیری شد تا اینکه اجازه گرفتیم بچه‌ها یک انگشتی دست بزنند و طی چند ماه، این رویه تبدیل شد به دست زدن دو انگشتی و چند انگشتی و مدتی طول کشید تا رسیدیم به دست زدن کامل و دیگر شروع به گفتن «آفرین و صد آفرین، هزار و سیصد آفرین ...» کردیم.

علی فروتن، مجری، بازیگر و همکار مجید قناد نیز در این مراسم گفت: شانس من بود که هم شاگرد آقای قناد بودم و هم با او همکار شدم. واقعا در تلویزیون رنگ نبود و ما بعد از تغییرات برنامه‌های کودک، تازه فهمیدیم تلویزیون رنگ دارد. مجید قناد بنیان خیلی چیزها را در برنامه کودک گذاشت و ساختارشکنی‌های زیادی کرد.
او ادامه داد: خدا دوباره مجید قناد را پس از سانحه‌ای که برایش رخ داد به ما برگرداند و خوشحالیم که حالش خوب است. من به نمایندگی از خانه تئاتر از ایشان تشکر می‌کنم.

رودابه حمزه‌ای، شاعر برنامه‌های کودک و همکار مجید قناد با خواندن شعری از سلامتی این هنرمند اظهار خرسندی کرد.

ناصر آقایی، بازیگر و مدرس باسابقه و همچنین سفیر کتاب موسسه سفیران صلح ص۳حنه نیز در این برنامه عنوان کرد: «بحث صلح کاملا نسلی است. در این جهان جنگ و خونریزی صلح به رویا شبیه است تا واقعیت. اما این دلیلی نیست تا تلاش نکنیم که صلح جانشین جنگ و خونریزی شود. این موسسه برای نخستین بار در دنیا به ترویج صلح می‌پردازد. من مطمئن هستم با برنامه‌ریزی‌های این موسسه می‌توان به عنوان نماینده ایران پرچم صلح را در سراسر دنیا بالا برد.»

همچنین جواد انصافی، هنرمند پیشکسوت نمایش‌های ایرانی با بیان اینکه خنده و شادی بزرگ‌ترین سفیر صلح است، دوبیتی را با همراهی مخاطبان اجرا کرد.
حامد نصرآبادیان، مدیرعامل موسسه سفیران صلح صحنه نیز در این مراسم گفت: سفیران صلح صحنه در ادامه مسیر فعالیت گروه تئاتر سربازان صلح ایران که از سال ۱۳۸۱ با اولین نمایش خود با نام «دل من خواب پروانه شدن می‌بیند» شکل گرفته است. نیت ما ترویج و گسترش صلح است. صلح پر از مهر و عشق است و واژه متضاد آن جنگ پر از خشم و نفرت است. ما با هدف گسترش فرهنگ صلح و با راهنمایی ۱۶ سفیر در حوزه‌های مختلف و با کمک همه عزیزانی چون شما که براین باورند جهان امروز نیازمند صلح در جامعه است، قرار است تا در این مسیر گام برداریم. ما در تلاش هستیم تا با گروه های نمایشی که دغدغه صلح دارند همکاری داشته باشیم.

اجرای قطعات موسیقی گروه پارسیکُر با رهبری صابر جعفری، اجرای پانتومیم توسط جاوید اسماعیلی هنرمند عرصه نمایش‌ فیزیکال اجرای نمایشی و معرفی سفیران صلح صحنه از دیگر بخش‌های آیین افتتاحیه موسسه هنرهای نمایشی صلح صحنه بود.

قطب‌الدین صادقی، ناصر آقایی، جواد انصافی، شبنم مقدمی، فرزانه نشاط‌خواه، جمشید جهان‌زاده، شهرام اسدزاده، نسرین نکیسا، سمیرامیس مهندسیان، آلبرت بیگ‌جانی، آذر بهاری، میثم رازفر، سعید نجفیان، فرشاد اکتسابی، بابک اردلان، محمد نجفی، سعید دولتی، مسعود موسوی، فاطیما سرلک، شیو.ا خسرومهر، بهناد آریا، حمیدرضا بلورچی ازجمله هنرمندان حاضر در این مراسم بودند.

مقالات و نمایشنامه ها

تاریخچه سینمای کودک و نوجوان در ایران

سینمای کودک و نوجوان در ایران، فراز و نشیب‌های بسیاری را از سر گذرانده و با توجه ویژه‌ای که در برخی دوره‌ها به آن شده، توانسته فیلم‌های ماندگاری خلق کند. در زیر مروری بر تاریخچه آن داریم:

آغاز ناهموار (دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰)
- در این دوره، سینمای کودک به معنای واقعی وجود نداشت. فیلم‌هایی مانند "طوطی" (۱۳۲۸) یا "گلنار"(۱۳۳۵) با حضور کودکان ساخته شدند، اما اغلب برای جذب خانواده‌ها به سینما یا استفاده از سوژه‌های احساسی بودند.
- کودک بیشتر به عنوان یک "شیء نمایشی" یا عامل دلسوزی در فیلم‌های ملودرام بزرگسالانه ظاهر می‌شد.

نقطه عطف و تولد (دهه ۱۳۵۰)
- این دهه، دوره طلایی آغازین سینمای کودک ایران است.
- کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (تاسیس ۱۳۴۴) نقش مهم‌ترین بازیگر را ایفا کرد. با تاسیس واحد فیلم، از فیلمسازان بزرگ آن زمان دعوت کرد تا برای کودکان فیلم بسازند.
- آثار شاخص این دوره:
    - "رهایی" (۱۳۵۰) ساخته فتح‌الله منفردزیابی (اولین فیلم بلند کانون)
    - "مشق شب" (۱۳۵۱) و "کلاغ" (۱۳۵۶) ساخته بهرام بیضایی
    - "سفر سنگ" (۱۳۵۶) ساخته مسعود کیمیایی
    - "دونده"(۱۳۵۳) ساخته امیر نادری (که نگاهی عمیق به دنیای کودک داشت)
- این فیلم‌ها کودک را به عنوان سوژه‌ای مستقل با دغدغه‌ها، رؤیاها و چالش‌های خودش جدی گرفتند.

رنسانس و شکوفایی (دهه ۱۳۶۰)
- پس از انقلاب، با توجه به اهمیت نسل جوان، جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۶۱ در اصفهان پایه‌گذاری شد. این رویداد، موتور محرک اصلی رشد سینمای کودک شد.
- کانون پرورش فکری همچنان پیشتاز بود و فیلمسازان جدیدی ظهور کردند.
- مهم‌ترین چهره‌ها و آثار:
    - محمدرضا هنرمند: با فیلم‌هایی مانند "کودک و استثمار" (۱۳۶۳) و "بچه‌های آسمان" (۱۳۶۴).
    - داریوش مهرجویی: "مدرسۀ موش‌ها" (۱۳۶۵) که تبدیل به یک اثر کالت شد.
    - احمدرضا درویش: "شیرین و فرهاد" (۱۳۶۶).
    - ابراهیم فروزش: "روزی که هوا ایستاد" (۱۳۶۶).
- در این دهه، مضامین ارزشمند اخلاقی، اجتماعی و دفاع از مظلوم در قالب داستان‌های کودکانه ارائه شد.

تثبیت و تنوع (دهه ۱۳۷۰)
- سینمای کودک به پختگی رسید و ژانرها متنوع‌تر شدند (کمدی، ماجراجویی، فانتزی).
- تجاری‌تر شدن نسبی سینما و جذب مخاطب گسترده‌تر.
- آثار شاخص:
    - "خانه دوست کجاست؟" (۱۳۶۶) و "زیر درختان زیتون" (۱۳۷۳) عباس کیارستمی (که نگاهی جهانی به کودک داشتند).
    - "باشو، غریبه کوچک"(۱۳۶۵) بهرام بیضایی.
    - "دزد عروسک‌ها" (۱۳۶۷) محمدرضا هنرمند.
    - "قاصدک" (۱۳۶۹) و "کیسه برنج" (۱۳۷۶) مجتبی راعی.
    - "سیب" (۱۳۷۷) سامان سالور.
- جذب فیلمسازان نامدار برای ساخت فیلم کودک مانند داریوش مهرجویی با "لیلا" (۱۳۷۵).

فراز و فرود (دهه ۱۳۸۰ به بعد)
- از دهه ۱۳۸۰ به بعد، با کم‌رنگ‌تر شدن نقش کانونو تغییر سیاست‌های حمایتی، سینمای کودک با چالش‌هایی مواجه شد.
- رقابت با انیمیشن‌های خارجی و شبکه‌های تلویزیونی و ماهواره‌ای، وضعیت را پیچیده‌تر کرد.
- آثار موفق این دوره اغلب ترکیبی از **کودک و خانواده یا فانتزی‌های جذاب** بودند:
    - "کودک و سرباز" (۱۳۸۸) ساخته رسول صدرعاملی.
    - "هیوا" (۱۳۷۷) و "آواز قو" (۱۳۸۸) رسول ملاقلی‌پور.
    - "چشم انداز هند" (۱۳۸۶) و "پرونده ۵۲" (۱۳۹۱) محمدعلی باشه‌آهنگر.
    - "اشک سرما" (۱۳۹۶) محمدرضا زهتابی.
- در سال‌های اخیر، انیمیشنجایگاه قدرتمندی یافته است (مانند مجموعه "شاهزاده روم" و فیلم‌هایی مانند "فیلشاه").

ویژگی‌ها و چالش‌های امروز
- نگاه غالب: اغلب فیلم‌ها مخاطب دوگانه(کودک و بزرگسال) دارند و از نماد و استعاره زیاد استفاده می‌کنند.
- چالش‌ها: کمبود بودجه، نبود شبکه توزیع مناسب، سیاست‌گذاری‌های ناپایدار و رقابت با سرگرمی‌های دیجیتال.
- فرصت‌ها: وجود استعدادهای جوان فیلمسازی و علاقه‌ی جامعه به داستان‌های اصیل ایرانی.

جمع‌بندی
سینمای کودک و نوجوان ایران با پشتوانه‌ای غنی از دهه ۱۳۵۰ به بعد، توانسته آثاری ماندگار و انسان‌محور خلق کند که گاه مرزهای ایران را درنوردیده‌اند. سلامت و شکوفایی این سینما مستلزم حمایت هوشمندانه، شناخت نیازهای نسل جدید و تولید محتوای جذاب و باکیفیت است. این سینما نه فقط برای سرگرمی، که آینه‌ای برای شناخت دنیای پیچیده کودک است.

مقاله 1

چکیده مقاله
همواره از «سینمای کودک» در دو بخش به نسبت مجزّا از یکدیگر، یعنی فیلم هایی که «برای کودکان» یا «درباره کودکان» ساخته می شود، سخن به میان می آید.
بسیار کسان چنین می اندیشند که کار برای کودکان چه در زمینه «نوشتن» و چه در عرصه «فیلمسازی» نباید چندان هم دشوار باشد. به همین روی، وقتی پرسیده می شود: آیا فیلمسازی برای کودکان، آسان است؟ گاه، با پیش فرضی نادرست، اظهار می دارند که فیلمسازی برای کودکان نباید چندان دشوار باشد!
اگر به راستی باور کرده باشیم که کار برای کودکان، باید با وسواس بیش تری همراه باشد، تلاش خواهیم کرد تا در طرح هر موضوعِ ساده، در راستای ایجاد ارتباط با کودکان و نوجوانان و اولیاء و مربیّانِ آنان، از دقّت نظرها و دوراندیشی های لازم غافل نمانیم و همواره با پشتوانه آگاهی ها و پیش دانسته هایی در باره خلق و خوی و ویژگی های رفتاری گروه های سنّی مختلف کودکان و نوجوانان، به کار فیلمسازی روی آوریم.
فیلم های کودکان و نوجوانان باید آمیزه ای از شادی، هیجان، حرکت، تلاش، سازندگی، نوع دوستی، محبّت، ایثار و آشنایی با نشانه های خلقت باشد و باید که این عواطف مثبت را با بهره گیری بجا از عنصر «خیال» تخیلی سازنده و پذیرفتنی بتوان به مخاطبانِ این گونه فیلم ها، انتقال داد.
شاید ساده انگارانه باشد که فیلم کودک را به دلیلِ طرحِ داستانیِ ساده و غیر پیچیده آن، کاری ساده و غیرخلاقه به حساب آوریم.
سامان بخشیدن به «سینمای کودک» به عنوان «سینمای آینده» در دیار ما، به راستی نیازمند عزم و اراده ای ملّی است.
* * *
هر گاه که از «سینمای کودک» سخنی به میان می آید، بی اختیار به یک تقسیم بندی آشنا و پذیرفته شده نیز اشاره می شود و از «سینمای کودک» در دو بخش به نسبت مجزّا از یکدیگر، یعنی فیلم هایی که «برای کودکان» یا «درباره کودکان» ساخته می شود، سخن می رود.
سابقه سینمای کودک در ایران از سال 1345 فراتر نمی رود در این سال که «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» برای نخستین بار با برگزاری جشنواره بین المللی کودکان و نوجوانان به سینمای کودک توجّه نشان داد، زمینه ساز شرایطی شد که بعدها با ایجاد «مرکز سینمایی کانون» کار تولید فیلم نیز آغاز شد و سینمای کودک، با هویّتی مستقل، در راهی تازه گام نهاد و سینما گرانی که به کار درباره کودکان شیفتگی و علاقه مندی ویژه ای داشتند، به تولید نخستین نمونه ها دست زدند. بعدها، در تلویزیون نیز، در گروه های «کودک و نوجوان» به طور عمده، با ساخته شدن فیلم های کوتاه داستانی یا مجموعه های تلویزیونی، گام های دیگری برداشته شد.
شکل گیری جشنواره های بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان که سنگ بنای زیرین آن در «کانون» بنیاد نهاده شد، فرصتِ مناسبی پدید آورد تا سینما گران ایرانی، با مُشاهده نمونه های تولید شده در خارج از کشور چه به لحاظ کیفی و چه از نظر مسایل فنّی تولید از طریق تبادل تجربه های سازنده، تأثیرهای مثبتی را پذیرا شوند.
در دو دهه گذشته، در کنار «کانون» و «تلویزیون» به دلیل اهمیت و اعتبار تازه سینمای کودک، در «بنیاد سینمایی فارابی» نیز واحدی به نام «واحد کودک و نوجوان» تاسیس شد که متولّیان آن هدفی جز رونق بخشیدن به سینمای کودکان و نوجوانان در سر نداشتند. در همین راستا، تشکیل گروه سینماهای نمایش دهنده فیلم های کودکان و نوجوانان نیز حرکت شایسته ای بود که به دلایل نامعلومی، چندان دیر پای نبود.
کم رونق شدن فعالیت های فیلمسازی «کانون» در قیاس با دهه های 40 و 50 و غیر فعّال شدن واحد کودک و نوجوان «بنیاد سینمایی فارابی» در عمل، تنها یک رقیب را در این عرصه، بی همتا، باقی گذاشت که همانا «تلویزیون» بود. چون در این نوشتار، قصد ارزیابی آثار تولید شده در تلویزیون را در سر نداریم، پس با گذشتن از این مقوله که البته خود نیازمند نگارش مقاله ای مستقل می باشد به بررسی ویژگی های کلی سینمای کودک می پردازیم.
«سینمای کودک» با فراهم آوردن مجموعه فیلم های کودکان و نوجوانان، باید آمیزه ای از شادی، هیجان، حرکت و تلاش، سازندگی، نوع دوستی، محبّت و ایثار و آشنایی با نشانه های خلقت باشد. در چنین حالتی، فیلمسازی برای کودکان کار چندان آسانی نخواهد بود.
بسیاری از بزرگ ترها، چنین می اندیشند که کار برای کودکان چه در زمینه «نوشتن» و چه در عرصه «فیلمسازی» نباید چندان هم دشوار باشد! به همین روی، وقتی پرسیده می شود: آیا فیلمسازی برای کودکان، آسان است؟ گاه با پیش فرضی نادرست، اظهار می دارند که فیلمسازی برای کودکان نباید چندان دشوار باشد.
به همین روی، گاه با همین پیش داوری ناسنجیده، دست به کار می شوند و با فراهم آوردنِ نمونه هایی ضعیف و غیرمنسجم، نخستین سند رسمیِ ناآشنایی و نادرست اندیشیِ خود در زمینه فیلمسازی برای کودکان و نوجوانان را با دست خود امضا می کنند!
اگر به راستی باور کرده باشیم که «کار برای کودکان» باید با وسواس بیش تری همراه باشد، تلاش خواهیم کرد تا در طرح هر موضوع ساده، در راستای ایجاد ارتباط با کودکان و نوجوانان و اولیاء و مربیان آنان، از دقّتِ نظرها و دوراندیشی های لازم غافل نمانیم و همواره با پشتوانه آگاهی ها و پیش دانسته هایی درباره خُلق و خوی و ویژگی های رفتاری گروه های مختلف سنّی کودکان و نوجوانان، به کار فیلمسازی روی آوریم.
فیلم های کودکان و نوجوانان در نگاهی کلّی، ساختار چندان پیچیده و غیرقابل دسترسی ندارد. از یک نظر، قالب کلّی و ساختمان عمومی فیلم های کودکان و نوجوانان با توجّه به روند کلّی تولید فیلم و به کارگیری وسایل، مواد و امکانات موردنیاز در «هنر صنعت» فیلمسازی با فیلم هایی که برای گروه های سنّی بزرگسال ساخته می شود، تفاوت و دیگرگونی خاصّی ندارد، امّا فرآیند تولیدی هر یک از این گونه ها، با یکدیگر تفاوتِ چشمگیری دارد. آن چه در سینمای تجاری یا حتّی در سینمای تجربی و غیرتجاری، برای عرضه و ارائه به بزرگسالان، شکل می گیرد، اگر «پرهیجان» و «پرحادثه» تلقی شود، چه بسا که برای مخاطبان کم سن و سال و برای کودکان و نوجوانان، «مخرِب» و «ویرانگر» و «بدآموز» باشد. درست به همین دلیل است که در فیلمسازی برای کودکان یا درباره کودکان، فیلمساز، ناگزیر است که با مبانی دقیق روانشناسی کودک و دانش «رفتارشناسی»، آشنایی داشته باشد و برخوردی جدّی نشان دهد و با شناخت دقیق خلق و خوی کودکان در مقاطع سنّی مختلف و رشد جسمانی، عاطفی، رفتاری و عقلانی، از واکنش های طبیعی یا غیرعادی آنان نیز برداشتی درست به دست آوَرَد تا بتواند تفاوت میان رفتار «بهنجار» و «ناهنجار» را به خوبی دریابد و با پشتوانه پیش دانسته های دقیق علم رفتارشناسی، در تولید فیلم های مناسب کودکان و نوجوانان، گامی مثبت بردارد.
اگر برای فیلم های کودکان بتوان مشخّصه های دیرآشنایی را بازگو کرد، در نگاهی کلّی با تأکیدی دوباره، چنین می توان گفت که:
فیلم های کودکان و نوجوانان، باید آمیزه ای از شادی، هیجان، حرکت، تلاش، سازندگی، نوع دوستی، محبّت، ایثار و آشنایی با نشانه های خلقت باشد و باید که این عواطف مثبت را با بهره گیری به جا از عنصر «خیال» تخیّلی سازنده و پذیرفتنی بتوان به مخاطبان این گونه فیلم ها انتقال داد.
در این رهگذر، اگر فیلمسازی آگاه، با پشتوانه پیش دانسته های «روان شناختی» بتواند با استفاده به جا از عنصر کارساز و ثمربخش «تخیّلِ سازنده» فضایی فراهم سازد که عنصر نقشمند «خیال»، در جهت «خلاقیّت» و نوآوری و دوباره سازی و بازآفرینی حرکت های مثبت انسانی و سازنده به کار گرفته شود، بی تردید، گامی هوشیارانه برداشته خواهد شد. در چنین صورتی، کودکان ما، یاد خواهند گرفت که در رویارویی با دشواری های طبیعی و پیش پا افتاده، نقش وجودی خویش را کارساز بدانند و با حرکت هایی مثبت، نقش «فعال» داشته باشند و از نشان دادن هر گونه روحیه اِنفعالیِ آمیخته با دلمردگی، ناامیدی و تاریک اندیشی جانفرسا، پرهیز کنند.
اگر بخواهیم که از میان عمده ترین نشانه ها و نشانی های موجود در فیلم های مناسب ویژه کودکان و نوجوانان، به نمونه هایی دیگر نیز اشاره ای داشته باشیم، بی تردید، چند نشانه زیر را نیز نباید از یاد ببریم:
وفاداری به اصول کلّی روانشناسی کودک در طرح مسایل رفتاری کودکان.
پرهیز از به کارگیری زبانِ استعاری و پُر راز و رمز.
سادگی بیان و پرهیز از نمایش صحنه ها و نماهای نمادین.
تأکید بر تخیّل سازنده و مثبت، به گونه ای که نشانگر برآورده شدن آرزوهای قلبی کودکان باشد.
برآورده شدن آرزوهای مثبت و انسانی خاصّی که در دنیای واقع، کم تر امکان تحقّق خواهد داشت.
استفاده دقیق از نقش تخیّل «جان بخشِ» کودکان در رویارویی با اشیاء، درختان و دیگر ساخته های بی جانِ مصنوعی و عناصر طبیعی.
رعایت زمانِ مناسب و طول فیلم ها، با توجّه به میزان قدرت تمرکز کودکان.
به کارگیری جاذبه های تصویری و «دیداری شنیداری» مناسب (اعم از: رنگ، نور، صدا، موسیقی، سایه روشن های (دلنواز) در کنار جذابیّت هایی چون: خوش آوایی و هماهنگی های شنیداری و موسیقایی و کلام متناسب و به کارگیری آواهای طبیعی.
ریشه یابی دقیق نابهنجاری های رفتاری کودکان، بر مبانی پژوهش های تجربی و علمی.
برای داشتنِ فیلم هایی مناسب در عرصه «سینمای کودک» شاید لازم باشد که از طریق برنامه ریزی های دقیق، در سایه نوعی همفکری و هم اندیشی صمیمانه، میان پدیدآورندگان ادبیّات داستانی کودکان و نوجوانان و فیلمسازانی که در عرصه سینمای کودک فعالیّت دارند، فضایی مناسب ایجاد کرد که در نهایت، برآیند مجموعه تلاش ها به رونق و رشد و اعتلای سینمای کودک منجر شود.
شاید ساده انگارانه باشد که فیلم کودک را به دلیلِ طرحِ داستانیِ ساده و غیرپیچیده آن، کاری ساده و غیرخلاّقه به حساب آوریم.
سامان بخشیدن به سینمای کودک در دیار ما، به راستی نیازمند عزم و اراده ای ملّی است.
در چند سال اخیر، «خانه سینما» (مجمع صنف های مختلف سینمایی کشور) تلاش کرد تا با حضور فیلمسازانی که در عرصه سینمای کودک فعالیت دارند، یک صنف مستقل و تازه نفس را در کنار سایر اصناف سینمایی موجود در خانه سینما، فعّال سازد، امّا، در عمل، به توفیق چندانی دست نیافت!
شاید بتوان گفت که در حال حاضر، سینمای کودک، در ایران، متولّی مشخصی ندارد و همین امر باعث شده است تا صاحب نظران و دارندگان طرح ها و اندیشه های تازه برای فعّال سازی این شاخه از فیلمسازی کشور، محلّ مراجعه مشخصی نداشته باشند!
تردیدی نیست که ارتقای کیفی فیلم ها در سینمای کودک، به آدم هایی متخصص و آشنا با سینمای کودک، نیاز دارد.
تقویت جشنواره های فیلم، از نوع جشنواره بین المللی فیلم های کودکان، به شرط آن که در سطحی ملّی و فراگیر انجام پذیرد، یکی از راه های مناسبِ رونق بخشیدن به بازار سینمای کودک خواهد بود.
تلویزیون به عنوان سازمانی بی رقیب باید در زمینه انتخاب و خرید فیلم ها و مجموعه های تلویزیونی ویژه کودکان و نوجوانان با وسواس و دقت نظر بیش تری، اقدام نماید. تماشای فیلم هایی که از آن ها رنگ و بوی نفرت، کینه، ترس و وحشت برخیزد، به هیچ روی، به سود سینمای کودک نخواهد بود. سینمای کودک، با بدآموزی های کلامی و تصویری بیگانه است. تلویزیون نمی تواند و نباید که به بهانه گرمی بازار پُررونق عرضه محصولات کارتونی و رایانه ای پُر تنوّع که رنگ و بویی کاملاً تجاری و غیرهنری دارند از حمایتِ سینماگرانِ صاحب اندیشه و خلاّق سینمای کودک، دست بردارد. پخش جذاب ترین آثار تلویزیونی خارجی و بیگانه با نشانه های قومی و فرهنگی ما، در حالی که تنها با هدفِ «سرگرمی» و پُر کردن اوقات فراغت، ساخته می شوند و در آن ها از پیام های انسانی کم ترین نشانه ای نمی یابیم، نمی تواند توجیهی منطقی داشته باشد.
اکنون، در نخستین سال های آغازین قرنی تازه، حتّی وجود نویسنده ای پُرآوازه همچون «جی، کی، رولینگ» نویسنده مجموعه داستان های پرفروش «هری پاتر» نیز که گویی رونق تازه ای به سینمای جهان بخشیده است برای ما نمی تواند چندان دلخوش کننده باشد. به ویژه که می دانیم، با در نظر گرفتن ویژگی های اساسی سینمای کودک، کم ترین نشانه های لازم برای سینمای سالم و مورد تأیید و مناسب دنیای بی غلّ و غشِ کودکان و نوجوانان را نمی توان در این گونه آثار پیدا کرد.
بسیاری از منتقدان اعتقاد دارند که رواج بی حدّ و حصر فیلم هایی که به اصطلاح «درباره کودکان» ساخته می شود، به هیچ روی به سود سینمای کودک نیست. شاید، در شرایطی مناسب تر بتوان زمینه مساعدی برای فعالیت کودکان و نوجوانان فراهم آورد تا خودشان دست به تولید فیلم هایی بزنند که موردپسند هم سنّ و سالانِ آنان باشد. بد نیست که برنامه ریزانِ امور سینمایی، به این بخش از کار نیز در عرصه سینمای کودک اهمیّت دهند. کودکان دوست دارند که در فیلم هایشان از همدلی آدم ها، از دوست داشتن ها و از تبدیل رؤیاهای شیرین به واقعیت هایی ملموس سخن به میان آورند. آیا به راستی وقت آن فرا نرسیده است که به کودکان و نوجوانانِ خلاّق خود اعتماد کنیم و دستِ آنان را در عرصه تولید فیلم های تجربی باز بگذاریم؟
چرا باید فیلمسازانی که در عرصه سینمای حرفه ای و تجاری دارای سلیقه هایی گیشه پسند می باشند، با ساختنِ فیلم هایی با ضربآهنگ کُند و کِشدار، کودکانِ ما را خسته کنند؟ ما به خوبی می دانیم که کودکان، از ماجراجویی بدشان نمی آید، امّا وقتی در فضای فیلم های ماجراجویانه، از جذابیّت و شیرینی، نشانی نباشد، کودکان از پُرماجراترین فیلم ها نیز به زودی دلزده می شوند. حتّی باهوش ترین کودکان نیز، به دلیل شرایط جسمی، عاطفی و روحی خاصّ خود، پذیرای مباحثِ جدّی و سنگینی مثلاً از نوع بحث و جدل های فلسفی نیستند. به همین روی، سینماگران ما، نمی توانند به بهانه رشد و پرورش فکری آنان، در فیلم هایشان به مباحثِ فلسفی و حرف هایی که درک و هضم آن، حتّی برای بزرگسالان نیز دشوار است، بپردازند.
سینمای کودک، وظیفه گرما بخشیدن و شورآفرینی به قلب و روح کودکان را بر عهده دارد. بی تردید، فیلمسازانی در این عرصه، به موفقیّت نِسبی دست خواهند یافت که در آثارشان، از گرمی، از شور و از نشاط بتوان نشانه یافت. کودکان از چنین آثاری، به راستی نیرو می گیرند و از تماشای فیلم هایی که در آن ها از رنگ و نور و نشاط و گرمی، خبری نباشد، به شدّت دلزده می شوند.
در سینمای کودک، باید برای مفاهیمی چون «واقع گرایی» و «باورپذیری» تفسیرهای تازه ای ارایه شود. «واقع گرایی»، در سینمای کودک، نیازمند تأمل ویژه ای است. گاه، فیلمی به شدّت «واقع گرا» موردپسند و علاقه کودکان قرار نمی گیرد و گاه نیز، برداشتی خلاقانه از یک واقعیت ساده، حتّی واقعیتی دگرگون شده می تواند برای کودکان مطبوع و دلپذیر باشد. چرا فیلم ساده و در عین حال قابل تأملی هم چون «نان و کوچه» (ساخته عباس کیارستمی) چندان مورد توجّه کودکان قرار نمی گیرد، در حالی که فیلم دیگری همچون «عمو سبیلو» (ساخته بهرام بیضایی) به شدّت مورد توجّه کودکان واقع می شود؟ در حالی که هر دو فیلم در دهه های 40 و 50 در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به عنوان آثاری متعلّق به «سینمای کودک» ساخته می شود، به راستی چرا با چنین برخورد دو گانه ای روبه رو می شویم؟
به نظر می رسد که در «سینمای کودک» فیلمسازان نباید به انگیزه خوشایندی بزرگ ترها (اولیاء، مربیّان و به ویژه منتقدان) فیلم بسازند!
بازنگری آثار فیلمسازانِ صاحب نامی همچون: عباس کیارستمی، مسعود کیمیایی، بهرام بیضایی، شاپور قریب، ابراهیم فروزش، مجید مجیدی، محمّدعلی طالبی، ابوالفضل جلیلی، کامبوزیا پرتوی، جعفر پناهی، خسرو معصومی، کیومرث پوراحمد، ایرج کریمی، پوران درخشنده، حمید جبلی و... به خوبی نشان می دهد که اوج و فرود کارهایشان در سینمای کودک، تنها، زمانی چشمگیرتر به نظر می آید که ضمن وفاداری به معیارهای کلّی سینمای کودک، بیش از هر کسی به کودکان و خُلق و خوی و طبیعتِ ویژه آنان توجّه داشته اند.
به نظر می رسد که با دگرگون شدن پُرشتاب زندگی، در سالهای آغازین قرنی تازه، برای تداوم بخشیدن به سینمای کودک، باید به پی ریزی اِنگاره هایی تازه دست زد. با نزدیک شدن شگفت انگیز و پُرشتاب راه های ارتباط کودکان در جای جای جهانِ امروز، چه بسا که باید به ویژگی های تازه ای فکر کرد که بیش از هر چیز بر «همه جایی بودن» و «فراگیر بودنِ» آن ها تأکید شود، و سینمای کودک در مسیر جُست و جوهای تازه بر وُجوه جامعه شناسانه فیلم ها نیز توجّهی خاص، نشان دهد.
«سینمای کودک»، در آینده می تواند، به عنوان روزنه امیدی تازه در عرصه فیلمسازی این دیار، در حُکم «سینمای آینده»، شرایط مطلوب و مناسبی فراهم سازد که در آن، کودکان، از طریقِ «دیدن» و تماشای فیلم ها، با پدیده های پُرشگفت و پُرتنوّعِ قرنِ تازه، آشنا شوند و در همه حال، لحظه به لحظه، به حسّ کنجکاوی کودکان، به درستی پاسخ داده شود و با ساخته شدن فیلم هایی که بر جنبه های آهنگین و موسیقایی بودنِ آن ها بیش تر اهمیّت داده می شود، جذابیّت های «دیداری شنیداری» قابلِ اعتنایی در سینمای کودک پدید آید. فیلم هایی که با زبانِ غیرمستقیم، بر مبانی آموزشی نیز تأکید نماید و با ارایه انگاره های شخصیّتی مناسب و قهرمان پروری های مطلوب، به معرفی الگوها و انگاره های معقولی بپردازد که کودکان، به پیروزی و شکستِ آن ها دلبستگی نشان دهند.
تنها با فراهم آوردن چنین شرایط مُساعدی، می توان به «سینمای کودک» به عنوانِ «سینمای آینده» اُمید داشت و فردای روشن تری را برای این شاخه پُرجاذبه در عرصه هنر صنعت سینما و فیلمسازی، انتظار داشت.

ویژگی های کلی سینمای کودک